Τι είναι η αυτοκτονία «καμικάζε»; Πότε και πως θα μπορούσε να πάψει ο φόβος;

[gkri]Η λέξη Ισλάμ προέρχεται από τη λέξη Σαλάαμ, «ειρήνη» στα αραβικά. Πως, λοιπόν, είναι δυνατόν να αναβλύζει τόση βία μέσα από την ειρήνη; Τι υποκινεί τους βομβιστές αυτοκτονίας; Πρόκειται για συμπεριφορά που συνδέεται με την προσωπικότητά τους; Γιατί πληθαίνουν τέτοιες ενέργειες; Συνυπάρχει μια διαταραχή ψυχικής κατάστασης που με κάποιον τρόπο μεταδίδεται; Πότε και πως θα μπορούσε να πάψει ο φόβος;[/gkri]

Καθώς οι κοινωνίες της Ευρώπης προσπαθούν να συνέλθουν από την τραγωδία στο Παρίσι και ενώ η αγωνία παρατείνεται με νέες απειλές, αυτές οι ερωτήσεις ψάχνουν βασανιστικά τις απαντήσεις τους. Δυστυχώς, όμως, σε αυτή τη διαδρομή του προβληματισμού μας υπάρχει ένα μάλλον ανυπέρβλητο εμπόδιο: Η Δύση, με τα δικά της διαφορετικά θρησκευτικά και πολιτισμικά δεδομένα, αδυνατεί στην πραγματικότητα να κατανοήσει το Ισλάμ. Για τον ίδιο λόγο, η προσπάθειά μας να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά των βομβιστών αυτοκτονίας – που δεν είναι καινούριο φαινόμενο ούτε αφορά αποκλειστικά στον ISIS -, υπονομεύεται από την αρχή με τις διαφορετικές πεποιθήσεις και αντιλήψεις μας.

[cc_quote]δεν έχουμε αποδείξεις ή ενδείξεις ότι υφίσταται ψυχική νόσος στους δυνητικούς βομβιστές αυτοκτονίας[/cc_quote]Η εύκολη εξήγηση, επομένως, μέσα στα δικά μας όρια κατανόησης, είναι να αποδίδουμε τις επιθέσεις αυτοκτονίας είτε στην “τρέλα” των βομβιστών, είτε σε μια “νοοτροπία” εγγενή της εθνοτικής ή της θρησκευτικής ομάδας, στην οποία ανήκουν κάθε φορά, που για εμάς που βρισκόμαστε έξω από αυτή την ομάδα μοιάζει αναχρονιστική, απολίτιστη και βάναυση. Αυτό, βέβαια, απαλλάσσει εμάς, ολότελα, από κάθε βάρος και εμπλέκει αποκλειστικά εκείνους. Μας απελευθερώνει από τη δυσχέρεια να αναζητούμε και να κατανοούμε περισσότερο περίπλοκες διαδικασίες. Για παράδειγμα, προσπερνάμε εύκολα την είδηση ότι «βομβαρδίστηκε ένα νοσοκομείο κατά λάθος από μη επανδρωμένο αεροσκάφος” σε μια αραβική χώρα όπου διεξάγονται στρατιωτικές επιχειρήσεις της Δύσης, όπως συγκεκριμένα συνέβη στις 9 Οκτωβρίου ’15 στο Αφγανιστάν.

Η χρήση της έννοιας της “παραφροσύνης” στην εξήγηση που επιχειρούμε, είναι ένας κυκλικός συλλογισμός, έτσι κι αλλιώς. Ένας αέναος βρόγχος: Γιατί ανατινάχθηκε; Επειδή ήταν τρελός. Πώς ξέρεις ότι ήταν τρελός; Επειδή ανατινάχθηκε. Ωστόσο, για να είναι πραγματικά χρήσιμη μια τέτοια αιτιολόγηση, οφείλουμε να ελέγχουμε προκαταβολικά τη φερόμενη “παραφροσύνη” σε ένα μη σχετικό πλαίσιο περιστάσεων. Η αλήθεια, λοιπόν, είναι ότι δεν έχουμε αποδείξεις ή ενδείξεις ότι υφίσταται ψυχική νόσος στους δυνητικούς βομβιστές αυτοκτονίας. Για παράδειγμα, μια ψυχιατρική έρευνα με 34 συνεντεύξεις γονέων και αδελφών βομβιστών αυτοκτονίας (μεταξύ 1993 – 1998) δεν ανέδειξε ενδείξεις κλινικής ψυχοπαθολογίας, αλλά ούτε έναν κοινό τύπο προσωπικότητας. Οφείλουμε, επομένως, να υπογραμμίσουμε τη «φυσιολογικότητα», ή πιο σωστά την απουσία ψυχικής νόσου. Τουναντίον, η γενική ψυχική σταθερότητά τους, μάλλον τους βοηθά να αντέχουν στην πίεση για την επίτευξη του στόχου.

Επίσης, κάθε προσπάθειά μας να αποδίδουμε τις βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας στις εσωτερικές ιδιότητες των βομβιστών, συνάδει με αυτό που στην ψυχολογία αποκαλούμε το αποτέλεσμα της ασυμμετρίας πράττοντος-παρατηρητή. Μια κοινή και συνήθως λάθος, κλίση μας να καταλογίζουμε την κακή συμπεριφορά των άλλων στην προσωπικότητά τους, ενώ δικαιολογούμε τη δική μας κακή συμπεριφορά από τις περιστάσεις: “Εσύ άργησες στο ραντεβού μας γιατί είσαι τεμπέλης. Εγώ άργησα γιατί είχε κίνηση”.

Από την άλλη, σε ό,τι αφορά στη χρήση της έννοιας “εγγενής νοοτροπία θρησκείας ή εθνοτικής ομάδας”, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι επεισόδια βίας και αναχρονιστικότητας αφορούσαν περιοδικά κάθε θρησκεία και κάθε εθνότητα. Η ίδια η έννοια της «εγγενούς νοοτροπίας», ως μέσου για την αντίληψη διαφορετικών ομάδων, είναι ο σπόρος του φαινομένου του ρατσισμού συνολικότερα. Για παράδειγμα, για χιλιετίες ολόκληρες λέγεται ότι οι Εβραίοι διακατέχονται από μια “άπληστη νοοτροπία”. Σχηματίζουμε δηλαδή πυρηνικές πεποιθήσεις, που δεν εγκαταλείπουμε εύκολα. Η δε λέξη “νοοτροπία” εμπεριέχει την έννοια του αμετάβλητου, ακριβώς επειδή λογίζεται ως έμφυτη.

Αυτό που στην πραγματικότητα χρειάζεται να αναγνωρίσουμε εδώ, είναι το διαχρονικό ειδύλλιο του ανθρώπινου είδους με τη βιαιότητα. Τη γοητεία που ασκεί στον άνθρωπο η πρόκληση βίας και την υπερενασχόλησή του με αυτήν. Λέμε, ενίοτε, ότι στον πόλεμο ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Κι όμως, η βία δεν είναι απαραίτητα το μέσο για την επίτευξη του σκοπού. Συχνά, είναι ο ίδιος ο σκοπός. Με αυτή την άποψη, η βία δεν είναι αποκλειστικότητα μιας θρησκευτικής ομάδας ή εθνότητας, ή των τρελών.

[cc_quote]μιας μακρά παράδοση, κοινωνικά επικυρωμένων, βάναυσων τελετουργιών[/cc_quote]Κι έπειτα, οφείλουμε να έχουμε κατά νου τη δυναμική της αγέλης, δηλαδή της ανθρώπινης κοινωνίας. Η κοινωνία μας δίνει γλώσσα, μια κοσμοθεωρία, μια ταυτότητα, ένα σύνολο κανόνων και τελετουργιών για να ζούμε. Η κοινωνία, υπό την έννοια αυτή, είναι σαν Θεός. Δημιουργούμαστε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση της κοινωνίας μας. Μόλις μια κοινωνία εγκαθίσταται πάνω σε ένα σύνολο αξιών και με αποδεκτούς τρόπους απόκτησης και υπεράσπισης αυτών των αξιών, τότε τα άτομα μέσα σε αυτή την κοινωνία – στην κάθε κοινωνία – είναι υποχρεωμένα να ακολουθούν ένα δεδομένο μονοπάτι. Στους βομβιστές αυτοκτονίας, η προσωπική ταυτότητα, η οποία έχει κλονιστεί από συναισθήματα απελπισίας, ντροπής και ταπείνωσης, υποκαθίσταται με την ταυτότητα της ομάδας. Η δύναμη της αφοσίωσης στην ομάδα είναι πολύ ισχυρή και λειτουργεί καταλυτικά, γιατί πέρα από την προσωπική δέσμευση στον σκοπό, αναπτύσσεται μια κοινωνική δέσμευση να ολοκληρώνεται η αποστολή μέχρι το τέλος, χωρίς δισταγμούς και δεύτερες σκέψεις.

Σε αυτό πλαίσιο, οι βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας, καθώς επίσης άλλες πράξεις που συγκλονίζουν τη Δύση, όπως οι καταστροφές αρχαιοτήτων, οι αποκεφαλισμοί αιχμαλώτων κ.α., δεν είναι παρά η πιο πρόσφατη υλοποίηση στο έδαφος μιας μακράς παράδοσης, κοινωνικά επικυρωμένων, βάναυσων τελετουργιών που έχουν θεσπιστεί σε διαφορετικές κοινωνίες σε όλο το μήκος και το πλάτος της ανθρώπινης ιστορίας: από το να δένει κανείς τον εχθρό του χειροπόδαρα και να τον σέρνει με το άλογο, όπως ο Αχιλλέας τον νεκρό Έκτορα στην Τροία, μέχρι το επιτόπου λιντσάρισμα χωρίς δίκη, τις γενοκτονίες, τα ολοκαύτωμα και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τη θανατική ποινή, τους συστηματικούς βιασμούς στη διάρκεια πολέμων, κ.ο.κ.

Σε αυτό, πρέπει να συνυπολογίσουμε τον πιο σημαντικό παράγοντα που λειτουργεί συγκολλητικά για μια οποιαδήποτε αγέλη. Την ιδεολογία και βέβαια τη θρησκευτική πίστη, αλλά με την έννοια της “καθολικότητας της αλήθειας”. Της πεποίθησης, δηλαδή, ότι εγώ και η ομάδα μου κατέχουμε την απόλυτη αλήθεια και τη μοναδική αληθινή πίστη. Η έννοια του Shahid, ή Μάρτυρα, προσδιορίζεται για το Ισλάμ στον πολεμιστή που σκοτώνεται από τον εχθρό στη μάχη, στο όνομα του Αλλάχ. Αυτό του δίνει το δικαίωμα μετά το θάνατο να ζει στον παράδεισο με τους 70 πιο αγαπητούς συγγενείς και φίλους του και την ευχαρίστηση 72 παρθένων (σύμφωνα με την Ισλαμική παράδοση των χαντίθ). Μολονότι για τους Χριστιανούς, η ανάσταση των νεκρών, ο χωρισμός της θάλασσας, τα ζώα στην κιβωτό του Νώε, είναι ένδοξα, βαθιά και μεστά νοήματος γεγονότα, στα οποία ο μέσος, πιστός, Χριστιανός πιστεύει χωρίς να αμβιφάλει και ενώ διατηρεί την πεποίθηση ότι μετά θάνατον θα μεταβεί από τον φθαρτό υλικό κόσμο στην αιώνια ζωή, “εν τόπω φωτεινώ, εν τόπω χλοερώ, εν τόπω αναψύξεως”, με άρπες να αντηχούν γλυκές μελωδίες, πάνω σε σύννεφα στον έβδομο ουρανό, την ίδια στιγμή οι παραδόσεις των άλλων θρησκειών – όπως εδώ η ανταμοιβή του άνδρα μουσουλμάνου, που είναι συνεπής με την πίστη του, με 72 παρθένες στον παράδεισο – μας φαίνονται στη Δύση “παράξενες”, ή “ανισόρροπες”… και ενίοτε λοιδορούνται.

H κατοχή της απόλυτης αλήθειας, ωστόσο, αντλεί την καταστροφική της δύναμη όχι από το περιεχόμενο, αλλά από τη διαδικασία. Μόλις η διαδικασία της «μοναδικής αληθινής πίστης» εγκατασταθεί ως λειτουργία στις ψυχές, οποιοδήποτε περιεχόμενο ρίχνουμε μέσα σε αυτήν επιφέρει παρόμοια καταστροφικά αποτελέσματα. Οτιδήποτε και αν περιέχει ένα έγγραφο που εισάγεται σε έναν καταστροφέα εγγράφων θα καταστρέφεται, όχι λόγω του περιεχομένου του εγγράφου, αλλά από την ίδια τη λειτουργία του καταστροφέα εγγράφων. Σήμερα στη Μέση Ανατολή, για παράδειγμα, οι αληθινοί πιστοί στην παλαιστινιακή πλευρά και οι πιστοί στην ισραηλινή πλευρά, διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό μεταξύ τους ως προς το περιεχόμενο. Κάθε πλευρά προωθεί τον δικό της Θεό, τον δικό της στόχο, και το δικό της παράπονο. Αλλά σε ό,τι αφορά στη διαδικασία, είναι παρόμοιοι. Ταγμένοι αμφότεροι στην εξόντωση των “βίαιων” και “οπισθοδρομικών” της απέναντι πλευράς και πρόθυμοι να θυσιάζουν τη ζωή τους για αυτό. Παλιότερα, η ανθρωπότητα έζησε την ιερά εξέταση, με τρόπο πολύ παρόμοιο, τους διωγμούς για τις πολιτικές πεποιθήσεις, εμφυλίους κ.ο.κ.

Αν, όμως, προσπαθήσουμε να συλλάβουμε τις βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας μέσα στο πλαίσιο της γοητείας που ασκεί η βία στον άνθρωπο, της δυναμικής της “αγέλης” και της δύναμης της μοναδικής αληθινής πίστης, τότε αρχίζει να αποκαλύπτεται μπροστά μας μια λογική, αν και ακραία, ανθρώπινη προσαρμογή συγκεκριμένων κοινωνιών, με τις απώτερες αιτίες της να προκύπτουν από την παρόρμηση προς την ομαδοποίηση, που είναι συνυφασμένη με την ίδια την ανθρώπινη φύση.

Για μια κοινωνία (ή μια ομάδα αν προτιμάτε) που αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως εμπλεκόμενο σε μια εδαφική, ή ιδεολογική, πάλη για την επιβίωσή της απέναντι σε υπερδύναμους εχθρούς, δεν είναι παράλογο να αγκαλιάζονται, να προωθούνται και να εξιδανικεύονται μεμονωμένες πράξεις μεγάλης θυσίας, υπέρ του υπέρτατου σκοπού. Ιδιαίτερα αν ο εχθρός θεωρείται λιγότερο από ανθρώπινος, όπως συνήθως συμβαίνει με όλους τους “κακούς” εχθρούς και ιδίως εάν οι πράξεις αυτές έχουν αποδειχθεί ως αποτελεσματικά όπλα στη μάχη.

Εκείνοι που εκτελούν επιχειρήσεις “μαρτυρίου» στην υπηρεσία των ριζοσπαστικών ισλαμικών ιδεολογιών, είναι το προϊόν του πλαισίου μέσα στο οποίο γαλουχούνται και αναπτύσσονται. Αποτελούν το ψυχολογικό ισοδύναμο των ανδρών στις ειδικές δυνάμεις της Δύσης, που σκοτώνονται σε στρατιωτικές επιχειρήσεις. Και οι δύο είναι διατεθειμένοι να ρισκάρουν τη ζωή τους και να πεθαίνουν, αν είναι απαραίτητο, για τις αρχές στις οποίες πιστεύουν με πάθος και τιμώντας τους όρκους τους. Το συμπέρασμα είναι, ότι στις βομβιστικές επίθεσεις αυτοκτονίας, η “αυτοκτονία” είναι καθοριστικής σημασίας στο πλαίσιο του πολέμου και όχι στο πλαίσιο της ψυχοπαθολογίας ή κάποιας εγγενούς θρησκευτικής ή πολιτισμικής “νοοτροπίας”. Ως ένα από τα πολλά όπλα σε αυτό τον πόλεμο, που ίσως ξεκίνησε τόσο παλιά όσο χίλια χρόνια πριν, με την πρώτη Σταυροφορία της Δύσης, το 1095 μΧ. Η πράξη της θανάτωσης των εχθρών στον πόλεμο είναι πιο σημαντική για την κατανόηση αυτής της μορφής πολέμου, από την ίδια την πράξη της αυτοκτονίας. Αυτό εξηγεί γιατί οι επιστημονικές προσπάθειες αποτύπωσης ενός κοινού ψυχολογικού προφίλ για τους διάφορους βομβιστές αυτοκτονίας, που έχουν τόσο ποικίλες καταβολές και καταγωγή, ήταν κάθε άλλο παρά επιτυχείς μέχρι σήμερα.

Το μοναδικό κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι, ο τυπικός βομβιστής είναι συνεπής προς τη θρησκεία του, με εθνικιστική υπερηφάνεια και τη διάθεση να εκδικηθεί την εθνική και προσωπική ταπείνωση, με κίνητρο το μισός του για την άδικη Δύση, την οποία αντιμετωπίζει ως υπεύθυνη. Ακριβώς επειδή οι μάρτυρες είναι όπλα στον πόλεμο, οι διάφορες ομάδες που χρησιμοποιούν βομβιστές, όπως η Χαμάς και η Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ (PIJ), κ.α., υιοθετούν συγκεκριμένα κριτήρια. Απορρίπτουν υποψηφίους, για παράδειγμα, μάρτυρες οι οποίοι είναι παντρεμένοι, κάτω των 18 ετών, οι μοναδικοί μισθωτοί στην οικογένειά τους, ή βαρύνονται με άλλες οικογενειακές υποχρεώσεις. Αλλά απορρίπτονται και εκείνοι που έχουν τάσεις αυτοκτονίας! Η μοναδική ψυχική λειτουργία που φαίνεται να κινητοποιείται με παρόμοιο τρόπο και σχεδόν αυτόματα σε όλους τους βομβιστές αυτοκτονίας, είναι η διασχιστική – δηλαδή η δυνατότητα να εισέρχεται κανείς σε μια κατάσταση έκστασης κατά την οποία διαχωρίζει τον εαυτό από το φόβο, τον τρόμο και τη θλίψη, ενεργοποιώντας μια αποσυνδετική ψυχική άμυνα με την αναστολή της ενσυναίσθησης.

Αν, ωστόσο, ο πρωταρχικός στόχος των βομβιστικών επιθέσεων ήταν η πρόκληση σωματικής βλάβης στον εχθρό, στο πλαίσιο του συνεχιζόμενου πολέμου, αισχάτως διαφαίνεται ότι έχει μετακινηθεί προς την προσέλκυση του ενδιαφέροντος των μέσων ενημέρωσης και της επιστράτευσης περισσότερων «εθελοντών». Έρευνες έχουν δείξει ότι η αναφορά των συγκλονιστικών γεγονότων στα μέσα μαζικής ενημέρωσης εμπνέει «μιμητές». Αυτό αποκαλείται φαινόμενο του Βέρθερου και αφορά στην αύξηση των αυτοκτονιών από μίμηση, μετά από τη μεγάλη δημοσιότητα που λαμβάνει μια πράξη αυτοθυσίας. Όπως στο πρώτο συγγραφικό έργο του Γκαίτε, που τον έκανε γνωστό, τα “Πάθη του Νεαρού Βέρθερου”, όπου ένας νέος αυτοκτονεί αφού έχει ματαιωθεί, άδοξα, ο παθιασμένος έρωτάς του. Την πρώτη δημοσίευση του βιβλίου, ακολούθησε μια σειρά από αυτοκτονίες νεαρών ανδρών της εποχής, γεγονός που καταδεικνύει, έκτοτε, ότι οι μιμητικές αυτοκτονίες επηρεάζονται πολύ από μια διάσημη αυτοκτονία, ακόμη κι αν αυτή δεν είναι πραγματική. Μέσω της ταύτισης, δίνεται η εντύπωση σε ανθρώπους ευάλωτους ή ευαισθητοποιημένους από παρόμοιες συγκυρίες, αλλά καθόλα λειτουργικούς ψυχικά, ότι έχουν τη δυνατότητα να πράξουν το ίδιο, καθώς αντιμετωπίζουν την αυτοθυσία ως ένα λαμπερό τέλος.

[cc_quote]Ο πόλεμος είναι ήδη σε εξέλιξη, εδώ και πολλά – πολλά χρόνια.[/cc_quote]Μελέτες υποστηρίζουν ότι αυτοκτονία μιας διασημότητας είναι 14 φορές περισσότερο πιθανό να συναντήσει επίδοξους μιμητές. Εξάλλου, οι μάρτυρες της πίστης τυγχάνουν πάντοτε ηρωικής υποδοχής και αποδοχής. Μη λησμονούμε ότι και στο πλαίσιο της Χριστιανοσύνης οι μάρτυρες αγιοποιήθηκαν. Οι επαναλαμβανόμενες επιθέσεις αυτοκτονίας δημιουργούν, πράγματι, όλο και περισσότερες αναφορές στα μέσα ενημέρωσης, διατηρώντας την προσοχή του κοινού στους στόχους και την ιδεολογία των οργανώσεων. Πρόκειται για μια συμβιωτική σχέση μεταξύ αυτής της ιδιότυπης μορφής, ασύμμετρου πολέμου και των μέσων ενημέρωσης – μια σχέση που έχει ενισχυθεί περαιτέρω από τις πρόσφατες καινοτομίες στην τεχνολογία των μέσων ενημέρωσης, καθώς οι μάρτυρες προβάλλονται ως υλικό για κατήχηση, μέσω των ιστοσελίδων και των ειδησεογραφικών πρακτορείων και λειτουργούν με αυτό τον τρόπο χωρίς καμία άλλη προσπάθεια.

Έχω τη γνώμη ότι κάπου εδώ, η Δύση πρέπει να κάνει την ενδοσκόπηση και την αυτοκριτική της. Δεν αρχίζουμε έναν πόλεμο σήμερα. Ο πόλεμος είναι ήδη σε εξέλιξη, εδώ και πολλά – πολλά χρόνια. Ο Γάλλος Βίκτωρ Ουγκώ είχε γράψει πριν 2 αιώνες ότι «η κοινωνία προετοιμάζει το έγκλημα. Ο εγκληματίας το διαπράττει.» Και πως σταματάμε το έγκλημα όταν έχει καλλιεργηθεί με ρίζες βαθιές; Ο Noam Chomsky απαντά ως εξής: «Όλοι προβληματίζονται πώς να σταματήσουμε την τρομοκρατία. Υπάρχει, όμως, ένας πραγματικά εύκολος τρόπος. Να σταματήσουμε να είμαστε μέρος της”. Έχω τη γνώμη ότι οφείλουμε να προσεγγίσουμε το Ισλάμ με μεγαλύτερο σεβασμό, όπως του πρέπει. Αλίμονό μας, θα βρεθούμε ο ένας με τα χέρια στο λαιμό του άλλου όσο επιμένουμε να μη φυτεύουμε τριαντάφυλλα στις κάνες των όπλων μας.

Σχόλια

By | 2017-04-23T22:25:12+00:00 27 Νοέμβριος, 2015|
RADIO CHAT